Hiljadama godina ljudska vrsta je posmatrala nebeski svod vezana za tlo Zemlje. Sve što smo znali o zvezdama, planetama i dalekim galaksijama dopiralo je do nas kroz uzak prozor vidljive svetlosti i radio-talasa koji uspevaju da probiju gusti zaštitni omotač naše atmosfere. Međutim, sredinom 20. veka dogodila se najdublja tehnološka i filozofska prelomnica u istoriji civilizacije: čovečanstvo je izradilo mašine sposobne da napuste zemaljsku kolevku i polete u sam bezdan Svemira. U ovom delu našeg feljtona pratimo dramatiku svemirske trke, podvige robotizovanih sondi koje su dodirnule paklene površine Venere i Marsa, veličanstveni pohod misija do samih granica Sunčevog sistema, te revoluciju koju su doneli prvi orbitalni teleskopi predvođeni Hablom. Na samom zalasku 20. veka, naučnici su konačno odgovorili na vekovno pitanje koje je mučilo filozofe i astronome još od antike: spoznali smo da naš Sunčev sistem nije usamljen i da oko dalekih zvezda kruže hiljade nepoznatih, egzotičnih svetova.
Glava I: Izlazak van zemaljske kolevke — Sputnjik, Trka u svemiru i prvi robotizovani izaslanici (1957–1975)
San o napuštanju Zemlje nije rođen u vojnim laboratorijama 20. veka, već u vizionarskim radovima pionira astronautike sa kraja 19. i početka 20. veka. Ruski nastavnik razradio je matematički model raketnog leta i objasnio zašto su tečna goriva pogodna za kosmičke misije, formulišući raketnu jednačinu i izgovorivši misao koja će postati moto svemirske ere: „Zemlja je kolevka čovečanstva, ali čovek ne može zauvek živeti u kolevci.“ je opisao višeetapne rakete, korišćenje tečnog vodonika i kiseonika, kao i orbitalne stanice sa veštačkom gravitacijom. U Sjedinjenim Američkim Državama, je 1926. godine uspešno lansirao prvu raketu na tečno gorivo u Oburnu u Masačusetsu. U Nemačkoj je uticao na mlade raketne inženjere. je najpre radio u Društvu za putovanje u svemir, a zatim je sa timom nemačke vojske tokom Drugog svetskog rata razvio balističku — među prvim ljudskim tvorevinama koje su dostigle visinu iznad 100 kilometara, odnosno često korišćene svemira.
Nakon završetka Drugog svetskog rata, politička i vojna trka između Sjedinjenih Američkih Država i Sovjetskog Saveza preusmerila je ovu potencijalno razornu raketnu tehnologiju ka osvajanju kosmosa. Istorijski preokret dogodio se u petak, 4. oktobra 1957. godine. Iz pustinjskih stepa Kazahstana, sa današnjeg , poletela je masivna sovjetska trostepena interkontinentalna nosioc pod vođstvom vizionarskog glavnog konstruktora .
U orbitu u eliptičnu orbitu, sa najnižom tačkom na oko 228 i najvišom na oko 947 kilometara plasiran je Sputnjik 1 — jednostavna, polirana aluminijumska sfera prečnika 58 centimetara i mase 83,6 kilograma, sa četiri duge antene.
Radio-amateri širom sveta mogli su na svojim prijemnicima na frekvencijama od 20 i 40 MHz da čuju ujednačeno, zvučno „bip-bip“ zračenje sa radio-predajnika Sputnjika. Taj jednostavni signal izazvao je ogroman geopolitički i naučni šok u zapadnom svetu: Sjedinjene Države su shvatile da više nisu tehnološki neprikosnovene, a predsednik je 1958. godine potpisao ukaz o osnivanju . Inače, do tada se ispitivanjem mogućnosti leta u svemir bavila , čiji je jedan od osnivača 1915. godine bio i Mihajlo Pupin. Ubrzo nakon Sputnjika 1, 3. novembra 1957. godine, Sovjetski Savez je lansirao Sputnjik 2 u kojem je psa Lajka postala prvo živo biće u orbiti oko Zemlje. Američki odgovor usledio je 31. januara 1958. godine lansiranjem satelita Explorer 1, koji je nosio Gajgerov brojač konstruisan od strane fizičara . Podaci sa Explorera 1 otkrili su postojanje unutrašnjeg pojasa naelektrisanih čestica zarobljenih u Zemljinom magnetnom polju ; kasnije misije su utvrdile i spoljašnji pojas — danas poznati kao — što je bilo prvo veliko naučno otkriće ostvareno pomoću veštačkih satelita.
Trka za svemir doživela je svoj najdramatičniji trenutak 12. aprila 1961. godine. Dvadesetsedmogodišnji sovjetski pilot postao je prvi čovek koji je napustio Zemlju. U svojoj sfernoj kapsuli , je za 108 minuta obleteo pun krug oko Zemlje na visini od 327 kilometara. Tokom leta je opisivao prizor Zemlje iz orbite. Ova istorijska misija dokazala je da čovek može bezbedno boraviti u uslovima bestežinskog stanja u orbiti; let je bio uglavnom automatizovan.
Suočen sa sovjetskim primatom u svemiru, američki predsednik je 25. maja 1961. godine održao istorijski govor pred Kongresom, postavivši cilj pred naciju: „Verujem da se ova nacija mora posvetiti ostvarivanju cilja da, pre nego što ova decenija istekne, spusti čoveka na Mesec i bezbedno ga vrati na Zemlju.“ Ova odvažna vizija pokrenula je , najveći naučno-inženjerski poduhvat u dotadašnjoj istoriji civilizacije, koji je na vrhuncu angažovao preko 400.000 inženjera, naučnika i tehničara.
Predvođeni gigantskom raketom visokom 111 metara, koju je razvio veliki tim i njenih izvođača pod vođstvom Vernhera fon Brauna, su počeli da osvajaju kosmos. U decembru 1968. godine, sa astronautima Frankom Bormanom, Džimom Lovelom i Vilijamom Andersom postao je prvi brod sa ljudskom posadom koji je napustio Zemljinu orbitu, obleteo oko Meseca i snimio čuvenu fotografiju „Izlazak Zemlje“ (Earthrise) — prizor plave planete koja izranja iznad puste, sivog Mesečevog horizonta, koja je postala snažan simbol krhkosti Zemlje i kasnijeg ekološkog pokreta.
Vrhunac programa odigrao se 20. jula 1969. godine. Lunarni modul „Orao“ misije Apolo 11 odvojio se od komandnog modula i počeo spuštanje na tlo Mesečevog Mora tišine (Mare Tranquillitatis). Usred spuštanja, kompjuter je izbacio kompjuterski alarm „1202“ usled preopterećenja memorije, a Nil Armstrong je uočio da automatski sistem vodi modul direktno u polje stena veličine automobila. Preuzevši ručne komande, Armstrong je smireno preleteo opasne stene i spustio modul na tlo sa svega 30 sekundi preostalog goriva u rezervoarima. Nekoliko sati kasnije, Armstrong je zakoračio na prašnjavo Mesečevo tlo i izgovorio istorijske reči: „Ovo je jedan mali korak za čoveka, ali džinovski skok za čovečanstvo.“
Šest misija Apolo koje su uspešno sletele na Mesec (Apolo 11, 12, 14, 15, 16 i 17) omogućile su da 12 astronauta hoda po njegovoj površini. Astronauti su postavili niz naučnih instrumenata (seizmometre, magnetometre, laserske retroreflektore) i doneli na Zemlju ukupno 382 kilograma Mesečevog stena i tla. se i danas koriste za precizno merenje udaljenosti Meseca sa tačnošću od nekoliko milimetara. Hemijske i izotopske analize Mesečevog materijala dale su važan trag o poreklu Meseca: Zemljine i Mesečeve stene imaju veoma sličan izotopski sastav kiseonika. To podržava, ali samo po sebi ne dokazuje, model da je Mesec nastao pre oko 4,5 milijardi godina posle velikog sudara rane Proto-Zemlje sa telom veličine Marsa nazvanim ().
Dok su se odvijali letovi sa ljudskom posadom na Mesec, neprikosnoveni junaci astronomske nauke postale su robotizovane automatske sonde slane ka unutrašnjim planetama Sunčevog sistema — Veneri i Marsu. Sovjetski Savez je usmerio ogromne resurse ka programu Venera. Nakon niza tehnički neuspelih pokušaja i sondi koje nisu uspele da prežive spuštanje, sonda se 15. decembra 1970. godine spustila na površinu Venere, postavši prva ljudska tvorevina koja je uspešno poslala naučne podatke sa površine druge planete. Naredne sonde (1975) poslale su prve crno-bele panoramske fotografije stenovitog tla pod paklenim pritiskom od 90 atmosfera i temperaturama višim od 460 stepeni Celzijusa, potvrdivši izuzetno vrele uslove Venere, povezane sa snažnim efektom staklene bašte.
U međuvremenu, američke sonde iz serije Mariner usmerene su ka istraživanju Marsa i Merkura. je 1965. godine napravio prve bliske fotografije Marsa, otkrivši kraterisanu površinu nalik Mesečevoj. Međutim, pravi preokret donela je sonda , koja je 14. novembra 1971. godine ušla u orbitu oko Marsa usred gigantske globalne peščane oluje. Kada se prašina slegla, kamere sondi su otkrile zapanjujući pejsaž: ogromni vulkan Olimpus Mons (visok oko 22 kilometra) i masivni sistem kanjona Valles Marineris dug preko 4.000 kilometara. Što je bilo još važnije, je snimio oblike reljefa nalik isušenim rečnim dolinama. Lenderi i (1976) doneli su merenja sa površine. Kasnija istraživanja dodatno su potvrdila da je u prošlosti na Marsu postojala tečna voda.
Glava II: Veliki pohod na spoljni Sunčev sistem — Misije Voyager i fotografija „Bledoplave tačke“
Krajem 1960-ih godina, aerodinamičar sa Caltech-a i inženjer JPL-a Geri Flandro (Gary Flandro) otkrio je u svojim proračunima nebeske mehanike nesvakidašnju matematičku pogodnost koja se dešava svega jednom u 175 godina. Tokom kasnih 1970-ih godina, četiri spoljne džinovske planete — Jupiter, Saturn, Uran i Neptun — mogle su da se nađu u povoljan ugaoni luk koji omogućava jednoj svemirskoj sondi da proleti pored više njih, redom, koristeći takozvano ili „“. Pri svakom bliskom prolasku pored masivne planete, sonda koristi njenu gravitaciju da drastično poveća sopstvenu brzinu i skrene putanju ka sledećoj meti, bez potrebe za nošenjem masivnih količina raketnog goriva.
Ovaj istorijski poduhvat nazvan je „Grand Tour“ (Veliki pohod), a realizovan je kroz lansiranje svemirskih sondi (20. avgust 1977) i (5. septembar 1977). Obe sonde težile su po 722 kilograma i bile opremljene velikim belim paraboličnim antenama prečnika 3,7 metara za komunikaciju sa (Deep Space Network), te napajane na plutonijum-238, jer na udaljenostima iza Jupitera Sunčeva svetlost postaje suviše slaba za funkcionalnost solarnih panela. Skromni računarski resursi i pažljivo osmišljeni rezervni sistemi pomogli su da sonde šalju podatke još decenijama nakon lansiranja, iz međuzvezdanog prostora.
Pre lansiranja sondi , misije (1972) i (1973) pokazale su da se može bezbedno proći kroz pojas asteroida i istraživati okolina Jupitera. i 11 su sa sobom nosili čuvene pozlaćene aluminijumske pločice koje su dizajnirali i , sa urezanim crtežima muškarca i žene, položajem Sunca u odnosu na 14 pulsara i skicom vodonikovog atoma.
Rezultati misija potpuno su preoblikovali našu sliku o spoljnom Sunčevom sistemu. Pri proletu pored Jupitera 1979. godine, je na njegovom satelitu otkrio prve aktivne vanzemaljske vulkane koji izbacuju sumporne gejzire stotinama kilometara u kosmos, pri čemu je vulkanizam pokrenut usled gravitacionog rastezanja između Jupitera, i . Na satelitu Evropi snimljena je glatka ledena kora ispresecana tamnim pukotinama, što je podstaklo hipotezu o tečnoj vodi ispod leda. Kasnije misije, naročito Galileo, donele su snažnije dokaze za podzemni okean.
Kod Saturna, sonde su snimile složenu strukturu prstenova sastavljenih od milijardi ledenih čestica, otkrile neobične unutrašnje satelite prstenova (tzv. čobanske satelite poput Prometeja i Pandore), te potvrdile da njegov najveći satelit ima gustu atmosferu bogatu azotom i organskim molekulima (metanom i etanom) ; mnogo kasnija misija Kasini–Hajgens potvrdila je metanske kiše i jezera na površini.
Sonda nastavila je sama put prema Uranu (1986) i Neptunu (1989), postavši jedina ljudska sonda koja je do danas posetila ove ledene divove. Otkriveni su prstenovi oko Urana, njegov neobični satelit sa upečatljivim kanjonima i visokim odsekom , te Neptunova „“ sa veoma snažnim vetrovima i azotni gejziri na njegovom ledenom satelitu koji kruži u retrogradnom smeru.
Pored svojih naučnih instrumenata, sonde nosile su i snažnu kulturnu i filozofsku poruku čovečanstva. Na inicijativu čuvenog astronoma i popularizatora nauke (Carl Sagan), na svaku sondu pričvršćena je (). Na toj gramofonskoj ploči kodirani su zvuci Zemlje — šum vetra, grmljavina, pesma kitova, pozdravi na 55 jezika (uključujući i srpskohrvatski pozdrav: „Želimo vam dobro iz našeg vremena“), muzička dela Baha, Mocarta, Betovena i Džaka Berija, kao i 115 analognih slika koje prikazuju strukturu DNK, ljudsku anatomiju, arhitekturu i matematičke konstante.
Kada je završio svoja istraživanja i krenuo da napušta ka međuzvezdanom prostoru, je ubedio rukovodstvo -e da napravi još jedan poslednji snimak. Dana 14. februara 1990. godine, na udaljenosti od približno šest milijardi kilometara od Zemlje (oko 40 astronomskih jedinica), je okrenuo svoje kamere nazad ka unutrašnjosti Sunčevog sistema i napravio mozaik od 60 fotografija. Na toj slici, među trakama raspršene Sunčeve svetlosti, Zemlja se pojavila kao nepuno jedno pikselno svetlo: minijaturna, bledo-plava tačka u beskraju.
Glava III: Otvaranje nevidljivog spektra van atmosfere — Rendgenska, ultraljubičasta i infracrvena astronomija
Iako su zemaljski teleskopi tokom tri veka od napredovali u veličini i kvalitetu optike, astronomi su se suočavali sa nepremostivom fizikalnom preprekom: Zemljinom atmosferom. Atmosfera propušta , mnoge i neke delove spektra, ali blokira većinu rendgenskih i , veliki deo i zračenja. Ozon, vodena para i drugi sastojci atmosfere upijaju različite talasne dužine. Za astrofiziku to je značilo da ne vidimo najagresivnije, najtoplije i najenergičnije procese u Svemiru, kao ni najhladnije oblake međuzvezdanog gasa gde se rađaju nove zvezde.
Pionirsku ideju o postavljanju teleskopa u kosmos izneo je američki teorijski astrofizičar (Lyman Spitzer Jr.) još 1946. godine, u izveštaju napravljenom za projekat RAND pod naslovom „Astronomijske prednosti opservatorije van Zemlje“. je ukazao na dve ključne prednosti orbitalnog teleskopa: prvo, mogućnost posmatranja u svim talasnim dužinama bez apsorpcije atmosfere, i drugo, eliminisanje “ (takozvani ** uzrokovan turbulencijom vazdušnih masa) što omogućava dostizanje teorijske granice difrakcije optike.
Rađanje poteklo je od italijansko-američkog fizičara (Riccardo Giacconi). Pošto iz kosmosa ne mogu proći kroz atmosferu, i saradnici su 1962. godine postavili detektore na sondažnu raketu Aerobee. Tokom svega nekoliko minuta leta van atmosfere, detektori su u sazvežđu Škorpije otkrili izuzetno snažan izvor rendgenskog zračenja, nazvan Scorpius X-1, kao i difuzno pozadinsko rendgensko zračenje.
Ovaj uspeh doveo je do lansiranja prvog specijalizovanog rendgenskog satelita (1970) sa obale Kenije. je mapirao stotine kosmičkih izvora i proučavao izvor Cygnus X-1, čiji se snažni tumače padanjem vrelog gasa ka kandidatu za crnu rupu. Pored toga, je otkrio da su masivna jata galaksija ispunjena ogromnim oblacima vrelog intergalaktičkog gasa koji emituje rendgenske zrake, što je bio ključni dokaz za razumevanje strukture Svemira na velikim skalama.
Nakon rendgenskog otvaranja neba, usledio je proboj u infracrvenom spektru lansiranjem satelita 1983. godine. Pošto infracrveni osetljivi infracrveni detektori moraju biti hlađeni, a je koristio tečni helijum na temperature bliske apsolutnoj nuli (kako sam teleskop ne bi emitovao sopstvenu toplotu i zaslepeo detektore), je obavio pionirski posao mapirajući 96% neba. Otkrio je stotine hiljada hladnih oblaka prašine, protoplanetarne diskove oko zvezda poput Vege i Beta Slikara, te čitave „starburst“ galaksije u kojima se dešava eksplozivno rađanje novih zvezda sakrivenih iza neprozirnih slojeva kosmičke prašine.
Glava IV: Kruna orbitalnog posmatranja — Drama, trijumf i revolucija Hablovog svemirskog teleskopa (1990)
Kulminacija poluvekovnih napora da se izgradi vrhunska orbitalna optička opservatorija dogodila se 24. aprila 1990. godine, kada je Diskaveri (misija STS-31) u orbitu na visini od 540 kilometara lansirao (Hubble Space Telescope - ). Nazvan u čast , ovaj teleskop sa primarnim ogledalom prečnika 2,4 metra predstavljao je čudo inženjerstva i jedan od najvećih i najskupljih naučnih instrumenata svog vremena.
Međutim, samo nekoliko nedelja nakon lansiranja, kada su stigle prve probne fotografije, naučnu zajednicu i javnost pogodio je ogromni šok: slike su bile mutne i bez očekivane oštrine. Detaljna dijagnostika pokazala je katastrofalnu grešku u proizvodnji primarnog ogledala u kompaniji Perkin-Elmer. Ogledalo je bilo ispolirano do savršenstva bez ikakvih površinskih ogrebotina, ali sa pogrešnom zakrivljenošću na spoljnim ivicama — odstupanjem od svega 2,2 mikrona (što je pedeset puta tanje od ljudske dlake!). Ova greška, poznata kao , uzrokovala je da se svetlosni zraci koji padaju na ivice ogledala ne fokusiraju u istoj tački kao zraci sa centra.
Naredne tri godine Hablov teleskop bio je predmet podsmeha u medijima, ali su timovi inženjera i astronoma -e pripremili jednu od najodvažnijih servisnih misija u istoriji. U decembru 1993. godine, posada šatla Endeavor (misija STS-61) izvela je pet svemirskih šetnji. Astronauti su ugradili instrument COSTAR — sklop korektivnih ogledala koji je delovao poput korektivnih naočara — i zamenili širokougaonu kameru novim modelom WFPC2 koji je imao ugrađenu optičku korekciju.
Kada su u januaru 1994. godine objavljene prve fotografije sa korigovanom optikom, svet je ostao bez daha. Hablov teleskop postao je naučni i vizuelni trijumf bez presedana. Njegove fotografije nisu samo revolucionarno promenile astrofiziku, već su ušle u pop-kulturu i kolektivnu svest čovečanstva.
Jedan od najpoznatijih snimaka jeste fotografija „“ (Pillars of Creation) snimljena 1995. godine u (). Na toj slici prikazani su džinovski stubovi međuzvezdanog gasa i prašine visoki nekoliko svetlosnih godina, gde se nalaze gusta područja povezana sa nastajanjem novih zvezda.
Još dublji naučni preokret doneo je eksperiment „“ () izveden u decembru 1995. godine. Direktor opservatorije Robert Vilijams odlučio je da usmeri teleskop ka naizgled potpuno praznoj, tamnoj tački neba u sazvežđu Velikog Medveda, koja na nebu zauzima samo malen deo Mesečevog prividnog prečnika. Teleskop je vršio akumulaciju svetlosti tokom 10 dana (ukupno 342 ekspozicije). Rezultat je bio zapanjujući: na tom sićušnom parčetu tamnog neba pojavilo se preko 3.000 galaksija u različitim stadijumima evolucije, od kojih su najudaljenije emitovale svetlost kada je Svemir bio mlađi od jedne milijarde godina. Ovaj snimak je pokazao da i naizgled prazan deo neba sadrži hiljade galaksija i omogućio istraživanje njihovog razvoja.
Zahvaljujući preciznim posmatranjima promenljivih zvezda u udaljenim galaksijama pomoću Hablovog teleskopa, astrofizičari su izmerili Hablovu konstantu sa približno desetoprocentnom nesigurnošću u okviru ključnog projekta, što je znatno suzilo tadašnje procene starosti svemira. Danas se starost od oko 13,8 milijardi godina određuje kombinovanjem više vrsta kosmoloških merenja.
Glava V: Potraga za novim svetovima — Otkriće prvih egzoplaneta i misija Kepler (1992–1995–2009)
Još od vremena i renesansnog mislioca , filosofe i prirodnjake mučilo je pitanje: da li su Sunce i njegove planete jedinstveni u kosmosu, ili postoje drugi svetovi koji kruže oko udaljenih zvezda? Sve do kraja 20. veka, astronomi nisu imali nijedan empirijski dokaz o postojanju takozvanih egzoplaneta (planeta van Sunčevog sistema). Zvezde su isuviše udaljene, a njihova svetlost je stotinama miliona puta sjajnija od refleksije bilo koje planete koja oko njih kruži, što direktno posmatranje čini gotovo nemogućim pomoću klasičnih metoda.
Prvo pouzdano potvrđeno otkriće egzoplaneta dogodilo se 1992. godine u najneočekivanijem i najegzotičnijem okruženju. Poljski astronom (Aleksander Wolszczan) i američki astronom (Dale Frail), radeći na velikom radio-teleskopu Aresibo u Portoriku, analizirali su signale sa pulsara PSR B1257+12 — rotirajuće neutronske zvezde udaljene oko 2.300 svetlosnih godina koja emituje radio-pulseve sa ekstremnom preciznošću atomskog sata.
i su uočili sitna, periodična odstupanja u vremenu prispeda radio-pulseva. Detaljna matematička analiza pokazala je da ova odstupanja uzrokuje gravitaciono „teturanje“ pulsara koje izazivaju dve planete, dok je treća potvrđena 1994. godine. Njihova masa je procenjena, ali njihov sastav nije direktno utvrđen koje kruže oko njega. Iako su ove planete bile izložene jakom zračenju neutronske zvezde, naučni svet je dobio prvi neoborivi dokaz: planete postoje van našeg Sunčevog sistema!
Veliki istorijski proboj za planetu oko zvezde nalik Suncu dogodio se ubrzo zatim, u oktobru 1995. godine. Švajcarski astronomi (Michel Mayor) i (Didier Queloz) sa Opservatorije u Ženevi objavili su otkriće , koja kruži oko zvezde 51 Pegasi u sazvežđu Pegaza, udaljene 50 svetlosnih godina od Zemlje.
i su koristili metodu radijalnih brzina (poznatu i kao ). Dok planeta kruži oko zvezde, ona svojom gravitacijom uzrokuje da se i sama zvezda kreće po maloj orbiti oko zajedničkog centra mase. To uzrokuje blagi Doplerov pomak u spektralnim linijama svetlosti zvezde — kada se zvezda približava Zemlji, linije se pomeraju ka plavom delu spektra, a kada se udaljava, ka crvenom delu. Merenjem spektralnih pomaka reda desetina metara u sekundi, otkrili su prisustvo planete.
Otkriće donelo je ogromno iznenađenje za teorijsku astronomiju. Planeta je imala masu jednaku polovini mase Jupitera, ali je kružila oko svoje zvezde na udaljenosti od svega 7,8 miliona kilometara (više od sedam puta bliže svojoj zvezdi nego što je Merkur Suncu!), završavajući celu orbitu za svega 4,2 dana! Ovo je bila prva planeta iz potpuno nove, nepoznate klase planeta nazvane „“ (Hot Jupiters). Njeno postojanje je podstaklo modele u kojima planete tokom rane evolucije mogu migrirati iz spoljnih delova sistema ka unutrašnjosti.
Potraga za egzoplanetama doživela je eksploziju lansiranjem -inog u martu 2009. godine. je koristio : neprekidno je posmatrao sjaj preko 150.000 zvezda u sazvežđima Labuda i Lire, tražeći minijaturne, periodične padove sjaja zvezde koji nastaju kada planeta prođe direktno između zvezde i teleskopa. Tokom svoje misije, je otkrio hiljade potvrđenih egzoplaneta. Njegovi podaci pokazali su da su planete česte u našoj galaksiji i pomogli proceni koliko malih svetova kruži u takozvanoj „“ (habitable zone), gde bi, uz odgovarajuću atmosferu, tečna voda mogla postojati na površini.
Glava VI: Domaća i regionalna astronomija u drugoj polovini 20. veka — Od beogradskih krovova do Vidojevice
Nakon razaranja u Drugom svetskom ratu, kada su okupacione snage znatno oštetile i opljačkale opremu , započeo je mukotrpan period obnove naučnog rada. Ključnu ulogu u ponovnom pokretanju posmatračke i teorijske astronomije odigrao je profesor (1892–1976), koji je bio važan u obnovi Opservatorije i astronomskih studija u Beogradu; ustanovu je vodio pre rata, a ponovo nakon kratkog prekida oko 1950. godine.
Pod Miškovićevim vođstvom, je izrasla u međunarodno priznat centar za službu vremena, geografske širine i fundamentalnu astrometriju. Posebno zlatno doba ostvareno je u posmatranju malih tela Sunčevog sistema (asteroida) i dvojnih zvezda. Beogradski astronomi, predvođeni Miškovićem, Miloradom Protićem i Ružicom Mitrinović, otkrili su i proučavali brojne asteroide. Neki od njih nose imena povezana s našom istorijom i naukom, poput 1554 Yugoslavia i 1605 Milankovitch.
Srpska nauka imala je i privilegiju da njen najcitiraniji naučnik, , kratko bude na čelu Beogradske opservatorije tokom 1951. godine. Njegov rad je podsticao primenu nebeske mehanike i matematičke analize na geofizičke i astronomske probleme.
Međutim, kako se Beograd tokom šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka naglo širio, industrijsko i svetlosno zagađenje na Zvezdari postalo je ozbiljna prepreka za precizna optička i spektroskopska posmatranja. Bilo je jasno da je za potrebe moderne astrofizike neophodno pronaći novu posmatračku lokaciju na visokoj nadmorskoj visini, daleko od gradskih svetala.
Nakon detaljnih astroklimatskih merenja širom Srbije, izabrana je planina kod Prokuplja. Na nadmorskoj visini od oko 1.155 metara započeta je izgradnja kao novog posmatračkog depandansa Beogradske opservatorije. U narednim godinama na Vidojevici su instalirani moderni teleskopi, što je kulminiralo 2016. godine postavljanjem automatizovanog teleskopa „“ sa primarnim ogledalom prečnika 1,4 metra.
Druga polovina 20. veka donela je i snažan teorijski razvoj beogradske astrofizičke škole. Naši naučnici dali su zapažene međunarodne doprinose u oblasti fizike zvezdanih atmosfera, teorije gravitacije, orbitne mehanike i analize spektralnih linija u plazmi. Time je srpska astronomija uspešno premostila jaz između klasične astrometrije 19. veka i savremene astrofizike, spremno ulazeći u novu epohu multimesendžer i svemirske astronomije 21. veka.