Zašto se sezona topljenja arktičkog leda više ne produžava kao ranije?

Šta su sateliti zaista uočili?

Od 1979. istraživači prate kada morski led na Arktiku počinje da se topi i kada se ponovo zamrzava. Nova analiza podataka do 2023. pokazuje da je sezona topljenja danas približno 40 dana duža nego na početku merenja. Najveći deo tog produženja nastao je pre 2010. godine; posle toga prosečna dužina sezone nije nastavila da raste istim tempom.

To je zanimljiv rezultat jer se arktički vazduh i dalje brzo zagreva. Naučnici zato ne govore o „oporavku” leda, već o promeni načina na koji se različiti uticaji smenjuju. Jedne godine oluje, oblaci i vetrovi mogu produžiti sezonu, a druge je skratiti. Dugoročni trend i pojedinačna godina nisu isto.

Zašto je ranije topljenje raslo tako brzo?

Kada se beli led povuče, otkriva se tamna morska voda. Ona upija više Sunčeve energije nego led, pa se okean dodatno zagreva i na jesen sporije zamrzava. U 2000-im godinama ova povratna sprega snažno je produžavala sezonu. Istraživanje naglašava da je kasnije jesenje smrzavanje bilo važniji deo promene od sve ranijeg prolećnog topljenja.

Posle 2010. drugačiji obrasci oblačnosti u pojedinim oblastima smanjivali su količinu Sunčeve svetlosti koja stiže do mora. To može privremeno oslabiti rast trajanja sezone. Ipak, današnji led je tanji i mlađi od nekadašnjeg višegodišnjeg leda, pa ostaje osetljiv na vremenske promene.

Kako su istraživači proverili nalaz?

Tim je spojio dug niz satelitskih posmatranja i upoređivao početak topljenja sa trenutkom ponovnog zaleđivanja. Na NASA mapama crveno označava oblasti u kojima se sezona produžavala, a plavo one u kojima se skraćivala. Mapa za 2000-e je pretežno crvena; mapa za kasniji period pokazuje mešovitiji obrazac. Razlika je vidljiva, ali boje ne govore da je led ponovo debeo.

Istraživači su zatim razmatrali energetski bilans: koliko toplote stiže od Sunca, atmosfere i okeana, a koliko je Zemlja vraća u svemir. Takva provera je važna jer ista promena trajanja sezone može imati različite uzroke. Merenja ne mogu unapred reći hoće li zastoj potrajati.

Šta ovaj rezultat ne znači?

Arktik se i dalje zagreva znatno brže od globalnog proseka, a preostali morski led je tanji nego pre više decenija. Sezona topljenja je u celini mnogo duža nego 1979. Kratak zastoj u njenom daljem produžavanju zato ne poništava gubitak leda i ne dokazuje da su klimatske promene prestale.

Naučnici upozoravaju da se obrazac može ponovo promeniti, posebno ako nastavi da se stanjuje preostali deblji led severno od Grenlanda i kanadskog Arktičkog arhipelaga. Nastavak satelitskih merenja pomoći će da razlikujemo prolaznu pauzu od trajnije promene.

Kako se razlikuju dužina sezone i količina leda?

Početak topljenja, kraj zamrzavanja, površina pokrivena ledom i njegova debljina nisu ista veličina. Sezona može imati sličnu dužinu dve godine, a da na kraju leta ostane različita količina leda. Tanje ploče se lakše lome i brže reaguju na vetar i toplu vodu. Zato istraživači kombinuju podatke o vremenu topljenja sa merenjima rasprostranjenosti, starosti i debljine leda. Jedan indikator ne može zameniti ostale.

Ključna je povratna sprega između boje površine i apsorbovane energije. Sneg i led vraćaju veliki deo Sunčeve svetlosti, dok otvoreni okean upija više. Ali oblaci mogu i da zasene more i da zadržavaju toplotu u atmosferi; njihov ukupan učinak zavisi od godišnjeg doba, mesta i visine. Zbog toga nije dovoljno videti da je jedna decenija imala manje produžavanje sezone i zaključiti da je poznat uzrok svake pojedine godine. Potrebne su analize energetskog bilansa i meteoroloških uslova.

Kada čitate ovakvu vest, pogledajte početak niza podataka i meru o kojoj se govori. U poređenju sa 1979, sezona je i dalje znatno duža, iako se posle 2010. njen prosečni rast usporio. Naučnici će nastaviti da prate da li je reč o trajnijoj promeni ili privremenom kolebanju. Takva otvorenost prema novim podacima nije slabost istraživanja, već način da se izbegne preterano tumačenje jednog neočekivanog nalaza.

Još jedan važan detalj

Arktički morski led pluta, pa njegovo neposredno topljenje ne podiže more na isti način kao otapanje kopnenog leda. Ipak, gubitak belog pokrivača menja količinu Sunčeve energije koju okean upija i može uticati na vreme, ekosisteme i plovidbu. Kada je led tanji, isti vetar može ga lakše razbiti i odneti, pa se površina privremeno brzo promeni. Satelitski pokazatelj početka topljenja često se određuje iz promena u mikrotalasnom zračenju koje površina emituje; to nije čovek koji na svakoj ploči posmatra prvu kap vode. Definicija praga zato mora ostati ista tokom poređenja decenija. Posebno je važno proveriti koliko se rezultati menjaju ako prag ili područje analize malo promenimo. Takva provera robusnosti govori da li je zastoj u trendu čvrst nalaz ili posledica izbora metode. Naučnici pritom ne tvrde da se svuda na Arktiku dogodilo isto: regionalne razlike su velike, a karta može pokazati istovremeno kraće i duže sezone.

U zaključku je važno sačuvati obe činjenice: prosečan rast trajanja sezone je usporio, a Arktik je i dalje znatno topliji i sa manje starog leda. Nauka ne dobija potpuniju sliku ako se jedan od tih podataka sakrije. Dodatne godine merenja pomoći će da se utvrdi koliko je opaženi zastoj trajan.